Fylgstu með okkur á Facebook
Laugardaginn 17. nóvember, 2007 - Menningarblað/Lesbók
Jónas 200 ára

Hin fullkomna líking

 

Legsteinn Jónasar Legsteinninn yfir gröf Jónasar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum.
Legsteinn Jónasar Legsteinninn yfir gröf Jónasar í þjóðargrafreitnum á Þingvöllum.
Eftir Matthías Johannessen Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að fáránlegt sé að segja að einn listamaður sé betri en annar, ennþá fáránlegra að bera saman ólík listaverk. Við höfum svo ólíkan smekk. Listaverk hafa mismunandi áhrif á okkur.
Eftir Matthías Johannessen

Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að fáránlegt sé að segja að einn listamaður sé betri en annar, ennþá fáránlegra að bera saman ólík listaverk. Við höfum svo ólíkan smekk. Listaverk hafa mismunandi áhrif á okkur. Listaverk kallast á við tilfinningar mínar með öðrum hætti en það mundi kallast á við tilfinningar annarra. Listaverk kallar á persónulega upplifun. Það er t.a.m. ekki aðalatriðið, hvernig gott ljóð er með tilliti til annarra ljóða, heldur skiptir hitt mestu máli, hvernig það verkar á lesandann. Gott ljóð kallar fram í honum ljóðskáldið. Ljóðið, list þess og efni, er ekki endilega aðalatriðið, heldur hitt, hvernig list þess og efni verka á tilfinningar okkar; hvaða neisti fæðist af þessum loga og hver viðbrögðin eru. Við njótum ekki öll eins. Við njótum með ýmsum hætti.

Af þessum sökum m.a. er út í hött að bera saman skáld, það ætti miklu fremur að bera saman lesendur; eða neytendur, svo við notum markaðsvænt tízkuorð. Það er þá einnig út í hött að bera saman góð kvæði og segja að eitt sé betra en annað, það merkir einungis nokkurn veginn hið sama og segja: að einn neytandi eða lesandi sé betri en annar.

Við verðum að sætta okkur við að listin er fjölbreytt flóra, nei, við eigum ekki að sætta okkur við það, við eigum þvert á móti að fagna því og þá ekki síður hinu, að lesendur eru með ýmsu móti og harla ólíkir, þótt þeir séu allir skapaðir í kross! Tilfinningalíf þeirra, kvikan í brjósti þeirra, reynsla þeirra og áhugaefni eru af ýmsum toga spunnin og harla misjafnlega undir það búin að njóta þess sem skáldið hefur fram að færa.

Það hvarflar því ekki að mér að segja að Jónas Hallgrímsson sé betra skáld en öll önnur, en hann er öðruvísi skáld en öll skáld önnur. Og ljóðmál hans er sprottið úr tilfinningalífi sem er annars konar en það tilfinningalíf umhverfisins sem við erum vön hversdagslega.

Ég þekki fólk sem segir að Jónas Hallgrímsson sé leiðinlegt skáld. Ég þekki einnig merkilegt skáld og sérstætt sem heldur því blákalt fram að Jónas Hallgrímsson sé ekki jafnmikið skáld og sagt hefur verið.

Ég virði þessar skoðanir þótt þær séu öndverðar öllu því sem ég tel rétt og afdráttarlaust, því skynsemin segir mér, ásamt tilfinningunum, að Jónas sé mikið skáld og með köflum harla skemmtilegt og frumlegt, en þó einkum sérstætt og öðruvísi skáld en öll önnur skáld, þótt margvísleg áhrif annarra skálda séu merkjanleg í ljóðum hans. En hann er umfram allt sérstakur. Ljóð hans hafa aðra áferð en ljóð allra annarra skálda. Þau eru eins og íslenzkt umhverfi, allt öðruvísi en allt annað umhverfi. Á sama hátt og það er sungið öðruvísi en annars staðar í íslenzkri náttúru, þannig er allt annar söngur, allt önnur hrynjandi í ljóðum Jónasar Hallgrímssonar en annarra skálda.

Allt þetta tel ég ótvírætt og hirði ekkert um það sem aðrir fullyrða, ekki frekar en menn geta haft mismunandi skoðanir á íslenzkri náttúru og hlustað með ýmsum hætti á þrastakliðinn í birkiskógunum. Ég efast ekki um að sumum þyki annar kliður tilkomumeiri, bæði hér heima og erlendis, t.a.m. straumniður stórfljótanna eða þögnin í sandauðn hálendisfjallanna. En Jónas Hallgrímsson á einnig þann klið í verkum sínum, ef vel er hlustað, en hann er þá einnig öðruvísi en sams konar kliður í ljóðum annarra skálda.

Ef ég væri spurður hvert væri mesta ljóð Jónasar ætti ég erfitt um svar. Flestir mundu áreiðanlega nefna Ísland eða Gunnarshólma og gæti ég vel tekið undir það. Þau eru eins og landið sjálft, yfirbragðsmikil til að sjá eins og segir í öðru þessara ljóða, eða eins og Jónas kemst að orði í Ferðadagbók sinni til Vestmannaeyja, 3. júní 1837, en þá segir hann m.a.: „Þegar sjónum er svo hinsvegar beint til lands, þar sem nær ekkert er að sjá annað en hinn mikilfenglega Eyjafjallajökul og gnæfir geysilegt, snæviþakið hvel hans uppúr skýjunum, þá hnykkir manni við þá tilhugsun hve Ísland hlyti að vera einstætt og áhrifamikið, ef augað gæti í einni sjónhendingu litið öll hin þverhníptu og margbreyttu stuðlagrjótsfjöll, stöllóttu blágrýtisfjöll svo og hin miklu ljósgrýtisfell og sú gríðarlega þyrping birtist hliðstætt þeirri smámynd sem Vestmannaeyjar eru tilsýndar.“ Þessari ægifegurð lýsir hann með svofelldum orðum annars staðar, eða í yfirliti sínu yfir íslenzka fugla – og minnir óneitanlega á tungutak Tómasar Guðmundssonar síðar: „...því varla held ég að nokkur fugl væri lengi að telja eftir sér tveggja eða þriggja daga ferð til að geta búið að svo fallegu og skemmtilegu landi, Íslandi.“

Sigurður Nordal taldi að kvæði Jónasar Sáuð þið hana systur mína... væri óviðjafnanlegt í einfaldleik sínum og því hversdagslega tungutaki sem er ein helzta prýði þess. En ef ég væri spurður um óviðjafnanlegt kvæði eftir Jónas, jafnvel bezt kompóneraða eða bezt orta eða samsetta kvæði hans, mundi ég hiklaust nefna minningarkvæðið um Jón bónda Sighvatsson. Ekki veit ég um tengsl þeirra en Jón (1759-1841) var bændahöfðingi, bjó í Höskuldarkoti í Ytri-Njarðvík og þegar hann lézt samdi Sveinbjörn Egilsson grafskrift eftir hann og birtist hún í Skírni 1842, framan við ljóð Jónasar. Grafskrift Sveinbjarnar er svolátandi: „Hann var stakur dugnaðar, ráðvendnis og ráðdeildarmaður, manna geðspakastur og góðfúsastur, vinavandur og hinn vinfastasti, hjálparhönd hjálpþurfenda, prýði sinnar stéttar, sómi ættjarðar. Hans leið varð bein og blessunarrík, því hann leit ekki á sitt gagn einungis, heldur og annarra. Vel hefir það land, sem eignast marga hans jafningja.“

Ekkert kvæði er jafn gott dæmi um það, hvernig unnt er að tengja líf mannsins náttúrunni og bera það saman við hringrás hennar, vorið sem vaknar með nýjum kliði og harðneskjuleg endalok dauðans á myrkum og köldum vetri.

Í engu ljóði, hvorki eftir Jónas Hallgrímsson, né neitt annað skáld sem ég þekki, er annað eins samræmi í þeim líkingum sem dregnar eru upp milli náttúrunnar annarsvegar og lífs mannsins á hinn bóginn. Í fornyrðislaginu njóta sín beztu kostir skáldsins – og þá ekki sízt sérkenni – og orðavalið er ekki sízt til marks um smekk Jónasar og hugmyndaflug: haustsól brosandi... salar sólheima... systur álfröðuls... sælust dagstjarna... á vonarhimni... í góðri elli.

Í upphafi segir skáldið að dýrlegt sé að sjá eftir liðinn dag

haustsól brosandi
í hafið renna.

Hún kveður landið og hnígur hóglega að vesturfjöllum; kveður með friðarkossi; kveður eins og „sofnað prúðmenni“ sem gengur til grafar „í góðri elli“, eins og segir í 7. erindi kvæðisins. En þegar sólin hefur kvatt, rísa alskærar stjörnur upp af austurstraumum eins og skáldið segir í öðru erindi, en það minnir á Alheimsvíðáttuna sem hann yrkir eftir hugmynd Schillers, en þar segir hann í 3. erindi:

sá eg í ungum 
æsku blóma
stjörnur úr himin-
straumum rísa...

Og þá einnig á þýðingu hans á smákvæði eftir Heine, Strit, brot úr kvæði:

Sól rís sæl 
úr svölum straumum
austurdjúps,
að eyða dimmu...

en það á rætur í Deutschland – Ein Wintermärchen. Við þessi ferðalok blika stjörnurnar eins og blys um heiðan boga sólheima, en nóttin er svöl, eins og návist dauðans.

Þarna vaka stjörnurnar í návistinni við systur álfröðuls, þ.e. sólina, en hin sæla dagstjarna sofnar ekki, þótt hún sígi til viðar, heldur sést hún enn að morgni. Þannig er einnig um ævi mannsins þegar hann getur búizt við betri dögum að loknu ævistarfi í stundarheimi. Og skáldið lýkur ljóðinu með því að endurtaka orðin í miðju 3. erindi: sofnar ei og sofnar ei – og á þá við sólina, en í lokin er líkingin endurtekin með þessum hætti:

Sefur ei og sefur ei 
í sorta grafar
sálin – í sælu
sést hún enn að morgni

Þannig á maðurinn áfram athvarf „hjá drottni lifanda“, eins og skáldið segir í 6. erindi.

Þegar Jónas hefur lokið 3. erindinu með því að benda á að sólin komi aftur upp að morgni, segir hann, að þannig rísi sumarsólin einnig í ævi öldungmanna, eins og hann kemst að orði, en þeir hnígi svo á haustkvöldi hérvistardags, hóglega og blíðlega fyrir hafsbrún dauða, en þá vaka og skína alskærar stjörnur á vonarhimni og engu líkara en líf mannsins sé brennt inn í náttúruna og hún og það séu eitt. Af þeim sökum er ekki ástæða til að gráta „göfgan föður“, engin ástæða til harms, því að lífsdagur Jóns Sighvatssonar – og þá væntanlega annarra í hans sporum – var fagur, en fegri dagur er þó upp runninn

dýrðardagur hans 
hjá drottni lifanda,

eins og segir í fyrrnefndu erindi. Minningin lifir og blómstrar eins og annar mikilvægur og eftirminnilegur gróður í náttúru landsins, því að hinn látni sem nú er allur í minningunni var fyrirmynd dáða og dugnaðar og hvers kyns dyggða og sem slíkur verðugur eins og fjölær jurt í landslagi.

Og þar með er líkingin fullkomnuð og verður með engum hætti endurtekin í öðrum kvæðum, hvorki í ljóðum Jónasar Hallgrímssonar né annarra skálda.

Hér birtist hið fullkomna samræmi lífs og listar með þeim hætti sem einstætt er, bæði í íslenzkri ljóðlist og að því er ég bezt veit í þeirri ljóðlist annarri sem við þekkjum til.

Það væri að vísu gaman að vita eitthvað meira um Jón Sighvatsson og áreiðanlega hægt að viða að sér frekari upplýsingum um líf hans og störf. En það er þó ekki nauðsynlegt til að njóta kvæðisins um hann, svo ágætt sem það er í sjálfu sér. Skáld yrkja sjaldnast um einstakar persónur, heldur út frá almennum gildum. Þau draga almennar ályktanir af einstökum tilfellum. Ef það er haft í huga er auðvelt að njóta jafn einstæðrar perlu og kvæðið um Jón Sighvatsson er. Og þá getum við einnig verið minnug þess sem sr. Matthías Jochumsson sagði, þegar Sigurður Nordal spurði hann hver væri sá eftirminnilegi maður sem hann hafði löngu áður ort um frábært erfiljóð. Æ, sagði sr. Matthías, það var einhver karl í Hafnarfirði!

Lengra verður ekki komizt í samruna lífs og náttúru en í kvæði Jónasar um Jón bónda Sighvatsson nema með því að lýsa náttúrunni og árstíðum hennar einni og sér og án skírskotunar í ævi mannsins, en þó þannig að draga megi augljósar ályktanir af þessum hliðstæðum í lífi okkar og tilveru. Það er auðvitað hinn fullkomni samanburður – og þá notuð sú skáldskaparlega tækni að fela annað kvæði innan í því, sem ort er. Oft er það áhrifamikil líkingaaðferð og veitir mikið og óvænt svigrúm til túlkunar á tilfinningum okkar og umhverfi.

(Úr bókinni Um Jónas, 1993)


Til fróðleiks
  • Áhersla á nýyrði á degi íslenskrar tungu 2018
  • Nýyrðasmíð Jónasar í Orðbragði
  • Vísubotn 2018 - vísnasamkeppni grunnskólanema
  • Grein um steinasöfn Jónasar í Náttúrufræðingnum
  • Enn finnast bréf Jónasar
  • Raddir íslenskunnar 2017 - örmyndbönd
  • Jarðeldasaga Íslands
  • Nýr fánadagur - Dagur íslenskrar tungu
Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn