Fylgstu með okkur á Facebook
Sunnudaginn 11. apríl, 2010 - Menningarblað/Lesbók

Jónas var tímalaust skáld

 

Dick Ringer er prófessor emeritus í enskum og skandinavískum fræðum við Wisconsin-háskóla í Madison í Bandaríkjunum og mikill áhugamaður um Jónas Hallgrímsson.
Dick Ringer er prófessor emeritus í enskum og skandinavískum fræðum við Wisconsin-háskóla í Madison í Bandaríkjunum og mikill áhugamaður um Jónas Hallgrímsson.
Fyrr á árinu kom út doðrantur mikill sem hefur að geyma þýðingar bandaríska fræðimannsins Dick Ringlers á verkum Jónasar Hallgrímssonar, en Ringler hefur haft Jónas á heilanum í hálfan fimmta áratug og hefur enn.
Árni Matthíasson arnim@mbl.is


 

Bandaríski fræðimaðurinn Dick Ringler þekkir vel til Íslands og íslenskrar menningar enda hefur hann verið tíður gestur hér frá því hann kom til Íslands til að nema íslensku við Háskólann fyrir hálfum fimmta áratug.

Ringler, sem er prófessor emeritus í enskum og skandinavískum fræðum við Wisconsin-háskóla í Madison í Bandaríkjunum, fékk áhuga á íslenskum miðaldabókmenntum sem kennari við Wisconsin-háskóla, en hann lauk doktorsnámi með enskar endurreisnarbókmenntir sem sérgrein. Í kennslunni tók hann fyrir Bjólfskviðu og er hann tók að skoða engilsaxneskar miðaldabókmenntir í framhaldi af því áttaði hann sig á því að hann þyrfti að læra íslensku til að geta lesið Eddukvæðin og Íslendingasögurnar. Ringler hélt því til Íslands sumarið 1964 með konu og börnum og stundaði íslenskunám við Háskóla Íslands veturinn 1965 til 1966.


Féll fyrir Ferðalokum

Í náminu við Háskólann komst Ringer meðal annars í tæri við ljóð Jónasar Hallgrímssonar í fyrsta sinn og þar á meðal var ljóðið Ferðalok sem hann segist hafa heillast svo af að hann hóf þegar að afla sér meiri fróðleiks um Jónas og eins að reyna að snara því á ensku. „Ég reyndi ótal aðferðir til að snúa því en það gekk ekki fyrr en ég áttaði mig á því að ég gæti þýtt það á sama form og það er í, þýtt það í ljóðhætti. Í framhaldi af því fór ég að þýða fleiri ljóð Jónasar og bætti við skýringum og sögulegum upplýsingum til þess að sá sem ókunnugur er Íslandi gæti skilið þau,“ segir Ringler. Á endanum fylltu þýðingarnar hundraðið og ríflega það og þegar allt var talið var kominn grunnur að bókinni Bard of Iceland: Jónas Hallgrímsson, Poet and Scientist sem Háskólinn í Wisconsin gaf út 2002, en hún kom svo út á vegum Máls og menningar í byrjun þessa árs.

Bókin er engin smásmíði, tæpar 500 síður, en í henni eru þýðingar Ringlers á 68 ljóðum, prósaverkum og ritgerðum eftir Jónas ásamt skýringum, hundrað blaðsíðna ævisöguágripi Jónasar, kafli um bragfræði, ritaskrá og atriðisorðaskrá. Ekki eru þó allar þýðingar Ringlers á verkum Jónasar komnar á bók, því talvert er enn óútgefið og eins mikið af skýringum og athugasemdum. „Handrit lokaverksins var 700 síður og útgefendur sem ég leitaði til gátu ekki hugsað sér að gefa út svo mikinn doðrant og því þurfti ég að stytta það umtalsvert,“ segir Ringler en upprunalegt handrit er meðal annars aðgengilegt í Þjóðarbókhlöðunni og eins heldur Ringler úti vefsetri um verkið, sjá: www.library.wisc.edu/etext/jonas/.


Tilraun til að skilja ljóðin betur

Ringler segir að skýringar hans við þýðingarnar hafi meira og minna verið afrakstur tilrauna hans sjálfs til að skilja ljóðin betur. „Ég var sífellt að uppgötva eitthvað nýtt því ég þurfti að ná góðum tökum á samhenginu í skrifum Jónasar og þá ekki síst í vísindaskrifum hans því þau voru ekki síður mikilvæg og fyrir honum mikilvægari en ljóðagerðin.

Ef Jónas hefði verið spurður hvað hann hefði fyrir stafni hefði hann eflaust sagst vera vísindamaður fyrst og fremst og að ljóðagerðin hefði bara verið tómstundagaman, en því miður lést hann áður en honum tækist að ljúka við vísindastarf sitt á þann hátt að það hefði haldið nafni hans á lofti. Ljóðin lifa þó og tala beint til okkar enda eru þau tímalaus.

Ein af ástæðum þess að ég lagði af stað í þessa þýðingarvinnu var að ég var að reyna að sigrast á hindrunum tungumáls og tíma og von mín var að ég gæti gert fólki hvaðanæva kleift að skynja hversu tímalaust skáld Jónas var og hve mikilvægur kveðskapur hans er. Því miður er hann lítið þekkur utan Íslands og meira að segja annars staðar á Norðurlöndum þekkja menn lítið til ljóðagerðar Jónasar.“


Til að skilja skáldið verða menn að þekkja manninn

Skáldið Jónas Hallgrímsson hefur verið í miklum metum meðal Íslendinga, en löngum hafa menn ekki viljað líta einstaklinginn í réttu ljósi og nánast verið dregin upp af honum helgimynd. Við Ringler ræðum þá helgimynd og honum þykir forvitnilegt að heyra af því er fyrsta plata Magnúsar Þórs Jónssonar, Megasar, var bönnuð í Ríkisútvarpinu fyrir það að sungið var um það sem menn pískruðu um – drykkjuskap Jónasar. Ringler segir þó að til þess að skilja skáldið verði menn að þekkja manninn: „Það er ekkert leyndarmál að Jónas drakk mun meira en honum var hollt og var örugglega oft fullur þó að hann hafi kannski ekki legið sauðdrukkinn úti í hrauni. Það eru til bréf þar sem fram kemur að margir vildu alls ekki fá hann í heimsókn í rannsóknaferðum hans um landið og neituðu að veita honum gistingu vegna drykkjuskapar og óðorðsins sem af honum fór – hann þurfti að tjalda í túnfætinum því hann var ekki velkominn á bæinn.

Jónas hafði líka á sér mjög slæmt orð á meðal fyrirmenna og heldra fólks í Reykjavík vegna þess að hann var alræmdur drykkjumaður og svo gengu sögur af ósæmilegri hegðun hans í kynferðismálum og kynsjúkdómum og svo má telja, en því má ekki gleyma að Ísland var þá mjög lítið þjóðfélag og mjög slúðurgjarnt.

Til að geta metið Jónas að verðleikum verðum við líka að hafa þessa mynd af honum og það á ekki að halda þessu leyndu eða neita að líta til þess, menn eiga að rýna í það og velta því fyrir sér og síðan leggja það til hliðar. Víst var hann oft drukkinn, en það skiptir ekki máli í mati okkar á honum nema að því leyti að gera hann mannlegri og auðveldara að skilja fyrir vikið.“


Les Jónas reglulega

Hér að ofan er þess getið að handrit Ringlers losaði 700 síður og því talsvert enn óútgefið, en það er líka sitthvað óþýtt að því er hann segir. „Ég les Jónas reglulega, hann er uppáhaldsskáld mitt íslenskt, jafnoki flestra enskra skálda samtíma síns og mörg ljóða hans hef ég lært utanað. Ég held þó að ég sé að mestu búinn að þýða það sem ég mun þýða af Jónasi. Ég hef eðlilega áhyggjur af því sem enn er óútgefið af þýðingum mínum og ég hef líka gaman af að fylgjast með því hvaða augum menn líta hann á Íslandi en ég held að ég eigi ekki eftir að þýða mikið meira eða rannsaka meira,“ segir hann og bætir svo við kíminn: „Nema mig langi til þess.“

Ferðalok eftir Jónas Hallgrímsson

Ferðalok

Ástarstjörnu

yfir Hraundranga

skýla næturský;

hló hún á himni,

hryggur þráir

sveinn í djúpum dali.

Veit ég hvar von öll

og veröld mín

glædd er guðs loga.

Hlekki brýt ég hugar,

og heilum mér

fleygi faðm þinn í.

Sökkvi ég mér og sé ég

í sálu þér

og lífi þínu lifi;

andartak sérhvert,

sem ann þér guð,

finn ég í heitu hjarta.

Tíndum við á fjalli,

tvö vorum saman,

blóm í hárri hlíð;

knýtti ég kerfi

og í kjöltu þér

lagði ljúfar gjafir.

Hlóðstu mér að höfði

hringum ilmandi

bjartra blágrasa,

einn af öðrum,

og að öllu dáðist,

og greipst þá aftur af.

Hlógum við á heiði,

himinn glaðnaði

fagur á fjallabrún;

alls yndi

þótti mér ekki vera

utan voru lífi lifa.

Grétu þá í lautu

góðir blómálfar,

skilnað okkarn skildu;

dögg það við hugðum,

og dropa kalda

kysstum úr krossgrasi.

Hélt ég þér á hesti

í hörðum straumi,

og fann til fullnustu,

blómknapp þann gæti

ég borið og varið

öll yfir æviskeið.

Greiddi ég þér lokka

við Galtará

vel og vandlega;

brosa blómvarir,

blika sjónstjörnur,

roðnar heitur hlýr.

Fjær er nú fagri

fylgd þinni

sveinn í djúpum dali;

ástarstjarna

yfir Hraundranga

skín á bak við ský.

Háa skilur hnetti

himingeimur,

blað skilur bakka og egg;

en anda, sem unnast,

fær aldregi

eilífð að skilið.


Journey's End

The star of love

over Steeple Rock

is cloaked in clouds of night.

It laughed, once, in heaven

for the lad who grieves

deep in the dark valley.

I know where all hope –

and my whole world –

flames with the fire of God.

I throw off the chains

of thought, I fling

myself into your soul.

I sink myself,

see into your being,

live your very life;

each gracious moment

God allots you

flares in my flaming heart.

Alone together

we gathered flowers

high on the heath at dawn.

I wove you wreaths,

reverently laying

loving gifts in your lap.

You heaped my forehead

with fragrant rings

of bright blue flowers,

one, then another;

you nodded and smiled

and swiftly snatched them away.

We laughed in the highlands

while heaven grew clear,

bright at the mountain brim.

Not a single joy

seemed to exist

apart from living our life.

The wise flower-elves

wept in the hollows,

they knew we would need to part.

We thought it was drops

of dew and kissed

cold tears from the crossgrass.

I held you on horseback

in the hurtling stream

and felt with fond assurance

I could lift and carry

so light a flower

over all the leagues of life.

Beside the bank

of Boar River

I carefully combed your hair;

eye stars flash,

flower lips smile,

cheeks turn ruby red.

He is far from your fair

friendship, the lad

deep in the dark valley.

The star of love

over Steeple Rock

is burning back of clouds.

The heavens part

the high planets,

blade parts back and edge;

not even eter

nity can part

souls that are sealed in love.

Ensk þýðing Dick Ringler


Til fróðleiks
  • Áhersla á nýyrði á degi íslenskrar tungu 2018
  • Nýyrðasmíð Jónasar í Orðbragði
  • Vísubotn 2018 - vísnasamkeppni grunnskólanema
  • Grein um steinasöfn Jónasar í Náttúrufræðingnum
  • Enn finnast bréf Jónasar
  • Raddir íslenskunnar 2017 - örmyndbönd
  • Jarðeldasaga Íslands
  • Nýr fánadagur - Dagur íslenskrar tungu
Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn